مصاحبه و ارزیابی اولیه نوجوان و والد، ابزاری برای شناخت دقیق نیازهای نوجوان و انتخاب مناسبترین مسیر مشاوره، فرزندپروری یا آموزش مهارتهای زندگی است.
نویسنده: دپارتمان مطالعه و تحقیق کانون روانشناسی نوجوان
برای بسیاری از والدین، شروع مراجعه به یک متخصص نوجوان با یک سؤال ساده همراه است: «چرا باید قبل از شروع مشاوره، هم من و هم فرزندم مصاحبه و ارزیابی شویم؟»
گاهی والد تصور میکند وقتی نوجوان برای مشاوره مراجعه کرده، متخصص باید مستقیماً با خود نوجوان صحبت کند و مشکل را پیدا کند. گاهی هم ممکن است انجام ارزیابی روانشناختی این نگرانی را ایجاد کند که «یعنی حتماً مشکلی جدی وجود دارد؟»
پاسخ هر دو سؤال، خیر است.
در روانشناسی نوجوان، مصاحبه و ارزیابی اولیه بخشی از فرایند حرفهای شناخت نوجوان است، نه برچسبزدن به او. نوجوان در دورهای قرار دارد که همزمان با بلوغ، تغییرات شناختی، هیجانی، اجتماعی و خانوادگی را تجربه میکند. بنابراین یک رفتار، یک افت تحصیلی، اضطراب، خشم یا حتی تمایل شدید به استقلال، بدون شناخت زمینه زندگی نوجوان، قابل تفسیر دقیق نیست.
سازمان جهانی بهداشت نیز نوجوانی را مرحلهای مهم برای شکلگیری الگوهای رفتاری، سلامت روان، مهارتهای اجتماعی و تصمیمگیری میداند و بر اهمیت فراهم کردن فرصتهای مناسب برای رشد مهارتهای زندگی تأکید میکند.
چرا متخصص نوجوان فقط با خود نوجوان صحبت نمیکند؟
یکی از مهمترین تفاوتهای روانشناسی نوجوان با بسیاری از حوزههای دیگر روانشناسی، توجه همزمان به نوجوان و محیط رشد او است.
نوجوان بخشی از یک سیستم بزرگتر است: خانواده، مدرسه، دوستان، فضای مجازی، جامعه و گاهی دو فرهنگ متفاوت؛ بهخصوص برای نوجوانان ایرانی خارج از کشور.
والد ممکن است بگوید:
«فرزندم خیلی بیمسئولیت شده.»
اما نوجوان ممکن است مسئله را اینگونه تجربه کند:
«هر کاری میکنم، باز هم فکر میکنند کافی نیست.»
والد ممکن است از «لجبازی» صحبت کند، در حالی که نوجوان در حال تجربه نیاز شدید به استقلال باشد. یا آنچه از بیرون بیتفاوتی به نظر میرسد، در واقع نتیجه خستگی، اضطراب، فشار تحصیلی یا دشواری در تنظیم هیجان باشد.
به همین دلیل، متخصص نوجوان برای فهم دقیقتر مسئله به روایت هر دو طرف نیاز دارد.
مصاحبه با والد چه اطلاعاتی در اختیار متخصص قرار میدهد؟
والد معمولاً اطلاعاتی دارد که نوجوان ممکن است از آن آگاه نباشد یا نتواند آن را توضیح دهد؛ مانند:
سابقه رشد و تغییرات دوران بلوغ
تغییرات اخیر در رفتار یا عملکرد تحصیلی
وضعیت روابط خانوادگی
الگوی خواب و استفاده از فضای مجازی
شرایط مدرسه و دوستان
رویدادهای مهم زندگی
شیوههای فعلی فرزندپروری
نگرانیهایی که والد درباره آینده نوجوان دارد
در مقابل، گفتوگوی مستقیم با نوجوان کمک میکند تجربه درونی او را بشناسیم؛ نه فقط چیزی را که بزرگسالان درباره او مشاهده میکنند.
این تفاوت بسیار مهم است.
ارزیابی روانشناختی نوجوان دقیقاً برای چیست؟
ارزیابی روانشناختی قرار نیست صرفاً به دنبال «مشکل» بگردد.
در یک ارزیابی حرفهای، متخصص تلاش میکند تصویری چندبعدی از نوجوان به دست آورد؛ از نقاط قوت و علایق او گرفته تا چالشهای هیجانی، شناختی، ارتباطی و رفتاری.
برای مثال، در مواجهه با اضطراب نوجوان باید پرسید:
آیا اضطراب فقط در موقعیتهای خاص اتفاق میافتد؟
آیا روی خواب و مدرسه تأثیر گذاشته است؟
نوجوان چگونه با نگرانیهای خود مقابله میکند؟
آیا مهارت حل مسئله دارد؟
رابطه او با والدین چگونه است؟
و مهمتر از همه، آیا آنچه تجربه میکند بخشی از تغییرات طبیعی بلوغ است یا نیازمند مداخله تخصصیتر؟
بنابراین ارزیابی به متخصص کمک میکند بین نیاز به آموزش، نیاز به مشاوره، نیاز به مداخله روانشناختی و در صورت لزوم نیاز به ارجاع تخصصیتر تفاوت بگذارد.
این موضوع یکی از دلایلی است که انتخاب یک متخصص آشنا با روانشناسی نوجوان اهمیت زیادی دارد.
آیا هر نوجوانی که ارزیابی میشود، مشکل روانشناختی دارد؟
خیر.
این تصور یکی از مهمترین سوءبرداشتهایی است که لازم است والدین درباره آن آگاه باشند.
مواجهه نوجوان با اضطراب، شکست، تعارض خانوادگی، فشار تحصیلی، تغییرات خلقی یا حتی یک دوره دشوار در زندگی، بهتنهایی به معنای وجود اختلال روانشناختی نیست.
نوجوانی ذاتاً دوره تغییر است. اما نوجوان برای عبور سالم از این تغییرات به مهارت نیاز دارد.
WHO در توصیههای مربوط به مداخلات ارتقایی و پیشگیرانه سلامت روان نوجوانان، بر مداخلات روانی-اجتماعی و آموزشهایی مانند تنظیم هیجان، حل مسئله، مهارتهای بینفردی، ذهنآگاهی، جرئتمندی و مدیریت استرس تأکید کرده است.
بنابراین نگاه حرفهای فقط این نیست که «نوجوان چه مشکلی دارد؟»
گاهی سؤال مهمتر این است:
«نوجوان برای مواجهه بهتر با زندگی، چه مهارتی هنوز نیاز دارد یاد بگیرد؟»
از ارزیابی تا آموزش مهارتهای زندگی نوجوانان
در بسیاری از موارد، نوجوان بیمار نیست؛ اما برای مستقلتر شدن آماده نیست.
ممکن است درسخوان باشد اما نتواند تصمیم بگیرد.
ممکن است باهوش باشد اما در برابر فشار همسالان نتواند «نه» بگوید.
ممکن است خانواده خوبی داشته باشد اما نتواند احساسات خود را بیان کند.
ممکن است در مدرسه موفق باشد اما از کوچکترین شکست احساس کند آیندهاش نابود شده است.
اینجاست که آموزش مهارتهای زندگی اهمیت پیدا میکند.
UNICEF مهارتهای زندگی را مجموعهای از تواناییهای شناختی، فردی و بینفردی میداند که به نوجوان کمک میکنند با چالشهای روزمره سازگارانهتر برخورد کند، تصمیمهای سالمتری بگیرد، روابط بهتری بسازد و در برابر فشارهای منفی مقاومت بیشتری داشته باشد.
به همین دلیل، آموزش مهارت نباید فقط زمانی آغاز شود که نوجوان دچار مشکل شده است.
آموزش مهارت میتواند بخشی از سرمایهگذاری خانواده برای آینده باشد.
مدل 4H؛ از شناخت نوجوان تا توانمندسازی او
یکی از مسیرهای مورد استفاده در کانون نوجوان برای نگاه کردن به رشد نوجوان، مدل 4H است. این مدل چهار حوزه مهم را در کنار یکدیگر قرار میدهد: Head، Heart، Hands و Health.
Head؛ وقتی نوجوان یاد میگیرد با فکرهایش کار کند
بخش Head به مهارتهای شناختی مربوط است؛ یعنی نوجوان یاد بگیرد چگونه فکر کند، نه اینکه فقط چه فکری داشته باشد.
در این بخش، مهارتهایی مانند تمرکز، تصمیمگیری، حل مسئله و بررسی افکار فاجعهساز اهمیت پیدا میکنند.
برای مثال، نوجوانی که در یک امتحان نمره خوبی نگرفته ممکن است سریع به این نتیجه برسد:
«من شکست خوردم؛ پس دیگر هیچوقت موفق نمیشوم.»
آموزش مهارت شناختی کمک میکند نوجوان میان واقعیت و برداشت ذهنی خود فاصله ایجاد کند.
هدف این نیست که نوجوان همیشه مثبت فکر کند؛ هدف این است که بتواند دقیقتر فکر کند.
Heart؛ شناخت احساسات به جای جنگیدن با آنها
نوجوان ممکن است همزمان والدینش را دوست داشته باشد و از آنها عصبانی باشد. استقلال بخواهد اما از تنهایی بترسد. برای آینده هیجان داشته باشد و همزمان نگران آن باشد.
این تناقضها بخشی از تجربه انسانی هستند.
در بخش Heart، نوجوان یاد میگیرد احساساتش را بشناسد، نامگذاری کند و به شکل سالمتری بیان کند. تنظیم هیجان، پذیرش احساسات متناقض و برقراری ارتباط سالم، از مهارتهایی هستند که میتوانند کیفیت روابط نوجوان را تغییر دهند.
Hands؛ از «نمیتوانم» به «میتوانم کاری انجام دهم»
مسئولیتپذیری فقط با گفتن جمله «باید مسئولیتپذیر باشی» ایجاد نمیشود.
نوجوان باید تجربه کند که اقدامات او میتوانند نتیجه ایجاد کنند.
از انجام یک کار ساده در خانه گرفته تا برنامهریزی، مشارکت اجتماعی، حل یک مسئله یا پیگیری یک هدف شخصی، همگی میتوانند احساس اثرگذاری را تقویت کنند.
بخش Hands بر همین تجربه تأکید دارد: من فقط دریافتکننده تصمیمهای دیگران نیستم؛ میتوانم در زندگی خودم نقش داشته باشم.
Health؛ سلامت فقط بیمار نبودن نیست
خواب، تغذیه، فعالیت بدنی، مدیریت استرس و نحوه استفاده از شبکههای اجتماعی، بخشی از سلامت نوجوان هستند.
در دنیای امروز، سلامت روان نوجوان حتی به رابطه او با اخبار و محتوای آنلاین نیز مربوط میشود.
نوجوانی که ساعتها در معرض اخبار اضطرابآور، مقایسه اجتماعی یا محتوای تحریککننده قرار دارد، نیازمند سرزنش نیست؛ نیازمند سواد رسانهای و مهارت مدیریت مواجهه با این محتواست.
هدف Health ایجاد یک سبک زندگی متعادلتر و افزایش خودمراقبتی است.
نقش والدین چیست؟ کنترل کمتر، زمینهسازی بیشتر
یکی از دشوارترین تغییرات برای والدین، پذیرفتن این واقعیت است که با بزرگتر شدن فرزند، روش تربیتی نیز باید تغییر کند.
کودکی که برایش تصمیم میگرفتیم، به نوجوانی تبدیل میشود که باید بهتدریج تصمیمگیری را یاد بگیرد.
این به معنای رها کردن نوجوان نیست.
والد همچنان باید مرز، قانون و نظارت داشته باشد؛ اما در کنار آن، فرصت تجربه کردن، انتخاب کردن، اشتباه کردن و اصلاح کردن را نیز فراهم کند.
به جای اینکه همیشه بگوییم:
«این کار را نکن.»
گاهی بهتر است بپرسیم:
«اگر این تصمیم را بگیری، فکر میکنی چه نتیجهای خواهد داشت؟»
به جای حل کردن همه مشکلات نوجوان، میتوانیم از او بپرسیم:
«دو راهحل احتمالی که به ذهنت میرسد چیست؟»
این تغییر کوچک، بخش مهمی از فرزندپروری نوجوان است.
چرا ارزیابی والد و نوجوان میتواند مسیر مشاوره را دقیقتر کند؟
وقتی متخصص تصویر کاملتری از نوجوان و خانواده داشته باشد، احتمال اینکه مداخله دقیقاً متناسب با نیاز او طراحی شود بیشتر است.
برای یک نوجوان، مشاوره نوجوان خصوصی ممکن است مناسبترین مسیر باشد. برای نوجوان دیگر، آموزش مهارتهای زندگی یا کارگاه گروهی میتواند نقش مهمتری داشته باشد. در برخی شرایط نیز ممکن است کار اصلی با والدین و آموزش شیوه ارتباط با نوجوان آغاز شود.
برای خانوادهای که خارج از ایران زندگی میکند، حتی موضوعات دیگری مانند مهاجرت، تفاوت فرهنگی، دوگانگی هویتی و فشار سازگاری نیز ممکن است در ارزیابی اهمیت پیدا کند. به همین دلیل، تجربه زندگی نوجوانان ایرانی خارج از کشور نیز باید درک شود، نه اینکه صرفاً با معیارهای نوجوانی در یک محیط فرهنگی دیگر سنجیده شود.
همچنین مشاوره آنلاین میتواند برای خانوادههایی که امکان مراجعه حضوری ندارند، یک گزینه قابل بررسی باشد.
کانون نوجوان؛ تمرکز بر نوجوان، نه فقط مشکل
در کانون روانشناسی نوجوان تلاش میشود نوجوان صرفاً از زاویه یک «مشکل» دیده نشود.
نوجوان ممکن است با اضطراب مراجعه کند، اما در کنار اضطراب، نقاط قوت، علایق، تواناییهای ارتباطی و ظرفیتهای رشد او نیز اهمیت دارند.
به همین دلیل، شناخت اولیه و ارزیابی، نقطه شروع مسیر است؛ نه پایان آن.
در کانون نوجوان، آموزش مهارتهای زندگی نیز با همین نگاه دنبال میشود و کارگاه 4H نوجوانان با هدف کمک به نوجوان برای شناخت بهتر خود، مدیریت افکار و احساسات، افزایش مسئولیتپذیری و توجه به سلامت طراحی شده است.
هدف، ساختن نوجوانی «بیمشکل» نیست؛ چنین انسانی وجود ندارد.
هدف، کمک به نوجوان برای تبدیل شدن به فردی است که وقتی با مسئلهای روبهرو شد، ابزارهای بیشتری برای مواجهه با آن داشته باشد.
جمعبندی؛ ارزیابی، نقطه شروع توانمندسازی است
اگر در ابتدای مراجعه از شما و نوجوانتان خواسته میشود در مصاحبه و ارزیابی شرکت کنید، این موضوع را به عنوان نشانه وجود یک مشکل جدی تلقی نکنید.
آنچه متخصص نوجوان میخواهد بداند این است که:
این نوجوان اکنون کجای مسیر رشد قرار دارد، چه نقاط قوتی دارد، چه چیزی برایش دشوار است و برای قدم بعدی به چه حمایتی نیاز دارد؟
گاهی پاسخ، مشاوره است.
گاهی آموزش والدین.
گاهی آموزش مهارتهای زندگی.
گاهی یک ارزیابی دقیقتر.
و گاهی هم اطمینان دادن به خانواده که مسیر رشد نوجوان در محدوده طبیعی قرار دارد.
اقدام بهموقع برای آموزش مهارتهای زندگی، به معنای ترسیدن از آینده نیست؛ به معنای آماده کردن نوجوان برای آینده است.
نوجوان قرار نیست همیشه کنار والدینش باشد. دیر یا زود باید خودش تصمیم بگیرد، احساساتش را مدیریت کند، مسئولیت بپذیرد، رابطه بسازد، با شکست مواجه شود و دوباره تلاش کند.
سرمایه واقعی والدین فقط فراهم کردن امکانات برای نوجوان نیست؛ کمک به ساختن تواناییهایی است که نوجوان بتواند در تمام زندگی با خود همراه داشته باشد.
اگر احساس میکنید فرزندتان برای استقلال، مسئولیتپذیری، ارتباط مؤثر، مدیریت هیجان و تصمیمگیری به آموزش بیشتری نیاز دارد، میتوانید مسیر را با یک ارزیابی تخصصی و سپس انتخاب مداخله مناسب آغاز کنید.
FAQ؛ پرسشهای متداول والدین درباره ارزیابی نوجوان
آیا ارزیابی روانشناختی یعنی نوجوان من مشکل روانی دارد؟
خیر. ارزیابی برای شناخت دقیقتر ویژگیها، نقاط قوت، نیازها و چالشهای نوجوان انجام میشود و لزوماً به معنای وجود اختلال روانشناختی نیست.
چرا والد هم باید در مصاحبه اولیه شرکت کند؟
زیرا والد اطلاعات مهمی درباره تاریخچه رشد، روابط خانوادگی، تغییرات رفتاری و شرایط زندگی نوجوان دارد که به متخصص در شناخت دقیقتر شرایط کمک میکند.
آیا همه نوجوانان به مشاوره نیاز دارند؟
خیر. نیاز نوجوانان متفاوت است. برخی به مشاوره، برخی به آموزش مهارتهای زندگی، برخی به آموزش والدین و بعضی به حمایتهای تخصصیتر نیاز دارند.
کارگاه 4H برای چه نوجوانانی مناسب است؟
این برنامه با هدف آموزش و تقویت مهارتهایی مانند مدیریت افکار، تنظیم هیجان، مسئولیتپذیری، خودمراقبتی و مهارتهای موردنیاز زندگی طراحی شده است و جایگزین ارزیابی یا درمان تخصصی در موارد دارای اختلال نیست.
آیا امکان مشاوره نوجوان به صورت آنلاین وجود دارد؟
برای خانوادههایی که امکان مراجعه حضوری ندارند، مشاوره آنلاین میتواند در صورت مناسب بودن شرایط نوجوان و نوع مسئله، یکی از گزینههای قابل بررسی باشد.
قدم بعدی را برای توانمند شدن نوجوان بردارید
والدین عزیز، برای مستقل شدن نوجوان لازم نیست صبر کنیم تا یک بحران جدی اتفاق بیفتد.
مهارت تصمیمگیری، مدیریت احساسات، مسئولیتپذیری، ارتباط سالم و خودمراقبتی، مهارتهایی هستند که نوجوان باید یاد بگیرد، تمرین کند و در زندگی به کار ببرد.
اگر میخواهید درباره کارگاه 4H کانون نوجوان، نحوه ارزیابی و مسیر مناسب برای فرزندتان اطلاعات بیشتری دریافت کنید، با کانون نوجوان در ارتباط باشید.
برای آشنایی بیشتر با فعالیتها و محتوای تخصصی کانون، صفحه اینستاگرام کانون را دنبال کنید:
برای دریافت اطلاعات، مشاوره درباره انتخاب مسیر مناسب و ثبتنام کارگاه 4H، از طریق واتساپ کانون با شماره 09196510590 در ارتباط باشید.
گاهی بهترین کاری که میتوانیم برای آینده نوجوان انجام دهیم، این نیست که همه مشکلاتش را برای او حل کنیم؛ بلکه این است که مهارت حل کردن آنها را به او یاد بدهیم.